Ο ΧΑΡΤΜΟΥΤ ΡΟΖΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΣΤΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ

 

Του ΜΥΡΩΝΟΣ ΖΑΧΑΡΑΚΗ

Μετά την πρώτη τους έκδοση, οι εκδόσεις Πλήθος προσφέρουν στο ελληνικό κοινό μια ακόμη μετάφραση ενός έργου κοινωνικού και πολιτικού προβληματισμού. Πρόκειται για το τολμηρό και ενδιαφέρον βιβλίο του Χάρτμουτ Ρόζα, Επιτάχυνση και αλλοτρίωση: για μια Κριτική θεωρία της χρονικότητας στην ύστερη νεωτερικότητα. Όπως μαρτυρεί ο υπότιτλος, ο συγγραφέας του βιβλίου επιδίδεται στη σκιαγράφηση μιας νέας κριτικής θεωρίας για το σήμερα. 

Η κριτική θεωρία του, ξεκαθαρίζει, στηρίζεται όχι σε κάποια κανονιστική σύλληψη περί ανθρώπινης φύσης, αλλά στην διαπιστωμένη αντίθεση ανάμεσα στους πόθους των υποκειμένων (συγκεκριμένα, στο νεωτερικό πρόταγμα της ικανοποίησης των φιλοδοξιών και επιθυμιών του αυτόνομου ατόμου) και στους θεσμούς και πρακτικές που εμποδίζουν αυτούς τους πόθους να υλοποιηθούν. Πρόκειται για αντίθεση που συμβαίνει με τρόπο ανεπίγνωστο για τους περισσότερους από εμάς και εδώ είναι που επανέρχεται η μαρξιστική θεώρηση περί ιδεολογίας και ψευδούς συνείδησης, στην οποία έδωσε ιδιαίτερη έμφαση η Σχολή της Φραγκφούρτης, εξηγεί.

 Επιδιώκοντας να αρθρώσει έναν κριτικό Αριστερό λόγο απέναντι στον σύγχρονο καπιταλισμό, στα χνάρια των Χορκχάιμερ, Μαρκούζε και Άξελ Χόνετ, ο Γερμανός κοινωνιολόγος αναζητά ένα βασικό ερμηνευτικό κλειδί για την κατανόηση της Νεωτερικότητας και των σύγχρονων κοινωνιών, το οποίο και βρίσκει στην έννοια της «επιτάχυνσης». Κάνοντας λόγο για Νεωτερικότητα, μια έννοια συχνά επαναλαμβανόμενη αλλά ασαφή, ο Ρόζα τη διαιρεί σε «πρώιμη» (ως το 1850), «κλασική» (~1850-1970) και για «ύστερη» (1970-…).

Αν και η Νεωτερικότητα έχει συλληφθεί και περιγραφεί κοινωνιολογικά με έμφαση σε διαφορετικές έννοιες, από τον εργασιακό καταμερισμό έως τον ατομικισμό και την εμπορευματοποίηση, όλες αυτές διατρέχει υπόρρητα ένα κύριο στοιχείο: η επιτάχυνση. Οι δυτικές κοινωνίες είναι κοινωνίες της επιτάχυνσης. Τι ακριβώς σημαίνει όμως αυτό; Σύμφωνα με τον Ρόζα, υπάρχουν τρεις βασικές «όψεις» της επιτάχυνσης στη Δύση. Αρχικά, υπάρχει η τεχνολογική επιτάχυνση, που είναι ίσως και η πιο προφανής και αυτονόητη σε όλους μας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ταχύτητα επικοινωνίας και μεταφορών διαρκώς «συμπιέζει» τον χώρο, σε σημείο να τον συρρικνώνει υπέρ του χρόνου, καθότι οι πραγματικές τοποθεσίες (π.χ. ξενοδοχεία, τράπεζες, πανεπιστήμια) παίζουν πια όλο και μικρότερο ρόλο για τις ουσιαστικές κοινωνικές εξελίξεις. Έπειτα, υπάρχει η επιτάχυνση της κοινωνικής μεταβολή, η οποία συνίσταται στην επιτάχυνση όχι διαδικασιών εντός της κοινωνίας (όπως συμβαίνει με την τεχνολογική), αλλά επιτάχυνση της ίδιας της κοινωνίας καθαυτής. Σύμφωνα πάλι με τον Ρόζα:

[…] η κοινωνική επιτάχυνση ορίζεται από μια αύξηση των ρυθμών αποσύνθεσης της αξιοπιστίας των εμπειριών και των προσδοκιών και από τη συστολή των χρονικών διαστημάτων που μπορούν να οριστούν ως «παρόν» (σελ. 49).

Πιο απλά, η κοινωνική επιτάχυνση εκφράζει τη σμίκρυνση της σημασίας του χρονικού παρόντος, μια διαδικασία που ο φιλόσοφος Χέρμαν Λύμπε ονόμαζε «συστολή του παρόντος» (“Gegenwartsschrumprung”), μας λέει και πάλι. Αυτό γίνεται αντιληπτό αν επικεντρωθούμε στις αλλαγές που συμβαίνουν στους δύο σημαντικότερους θεσμούς των δυτικών κοινωνιών: την οικογένεια και το επαγγελματικό σύστημα. Συγκεκριμένα, ενώ η ιδεοτυπική δομή της οικογένειας στις προνεωτερικές κοινωνίες έτεινε να μένει σχετικά ανέπαφη με την εναλλαγή των γενεών για ολόκληρους αιώνες, στη Νεωτερικότητα αυτή διαρκούσε μονάχα μια γενιά, καθώς οργανωνόταν γύρω από ένα ζευγάρι και διαλυόταν μετά τον θάνατό του. 

Στην ύστερη Νεωτερικότητα / Μετανεωτερικότητα, ο οικογενειακός κύκλος ζωής διαρκεί λιγότερο από μία γενιά, πράγμα που βλέπουμε από το πλήθος των νέων γάμων, σχέσεων και διαζυγίων που βιώνει ο μέσος άνθρωπος. Κάτι αντίστοιχο ισχύει και στην εργασία, ενώ προνεωτερικά το επάγγελμα «κληρονομούνταν» και αυτό συνέβαινε σχεδόν αδιάκοπα για αρκετές γενιές, στη Νεωτερικότητα έκαστη γενιά επέλεγε το επάγγελμά της και κατά κανόνα παρέμενε σε αυτό εφ’ όρου ζωής. Αντίθετα, στην ύστερη Νεωτερικότητα, τα επαγγέλματα αλλάζουν γρηγορότερα από τις γενιές. Η τρίτη όψη της επιτάχυνσης, μετά την τεχνολογική και την κοινωνική, είναι η επιτάχυνση του ρυθμού της ζωής μας. 

Αυτές οι τρεις μορφές όμως δεν πρέπει να νοούνται ανεξάρτητα, καθώς βρίσκονται σε μια διαρκή αλληλοενίσχυση: συγκεκριμένα, η τεχνολογική επιτάχυνση οδηγεί σε επιτάχυνση της κοινωνικής μεταβολής, η οποία με τη σειρά της ενισχύει την τεχνολογική επιτάχυνση και ούτω καθεξής. Σύμφωνα με τον Ρόζα, υπάρχουν δύο λόγοι που η επιτάχυνση υπήρξε καίριο στοιχείο της Νεωτερικότητας: αφενός ο ανταγωνισμός, που εμφανίστηκε ιστορικά με τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) και την ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων που προέκυψε από αυτή (ανταγωνισμός εθνικών κρατών), και αφετέρου το γεγονός της αποθρησκειοποίησης των δυτικών κοινωνιών. 

Αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, αν η εκκοσμίκευση σημαίνει τη (σταδιακή) μετατόπιση του ανθρώπινου ενδιαφέροντος από το επέκεινα στο ενθάδε, αυτό που αντικατέστησε (σταδιακά) την προσδοκία της μεταθανάτιας ζωής ήταν η όσο το δυνατόν πληρέστερη σε εμπειρίες ζωή σε αυτόν εδώ τον κόσμο. Το νεωτερικό ιδεώδες ήταν ο «χορτασμένος», ο πλούσιος σε εμπειρίες άνθρωπος, ο οποίος έχει γευτεί τη ζωή σε όλη την πολυπλοκότητά της. Αυτό το πάθος του νεωτερικού ανθρώπου για εμπειρίες ζωής τον οδήγησε σε έναν διαρκές αγώνα δρόμου: επειδή η ζωή είναι βραχεία και απρόβλεπτη, δεν μπορούμε παρά να τρέχουμε για να προλάβουμε όσο το δυνατόν περισσότερες, καινούργιες και βαθύτερες εμπειρίες. Αυτό, σε συνδυασμό με τη βεστφαλιανή ιστορική συγκυρία, μας ώθησε στην επιτάχυνση.

Διαβάστε την συνέχεια στο tinakanoume