Από τις μεταλλάξεις στον “αναπρογραμματισμό”: η προέλαση της γενετικής μηχανικής

Μπορεί οι μεταλλάξεις να συμβαίνουν σε όλα τα είδη των οργανισμών τυχαία από καταβολής κόσμου. Αλλά οι σχεδιασμένες μεταλλάξεις, το διαμάντι στο στέμμα των βιοτεχνολογιών τις τελευταίες δεκαετίες, έγιναν γρήγορα κακόφημες. Ριζοσπαστικά κινήματα σε ηπα και ευρώπη απαίτησαν απ’ το να σταματήσει κάθε είδους τέτοια έρευνα μέχρι να απαγορευτεί η απελευθέρωση γενετικά τροποποιημένων (μεταλλαγμένων) οργανισμών στο φυσικό περιβάλλον. Όχι άδικα. Η γενετική μηχανική επεμβαίνοντας στη δομή των κυττάρων δημιουργεί οργανισμούς των οποίων η εξέλιξη είναι άγνωστη και, σε κάθε περίπτωση, απρόβλεπτη. Σχεδιασμένη μετάλλαξη σημαίνει σχεδιασμένη γενετική χειραγώγηση - αλλά ακόμα και ο σοφότερος μεταξύ των γενετιστών δεν θα έβαζε το χέρι του στη φωτιά ότι δεν είναι ένας ακόμα Φρανκεστάιν.

Ο πρώτος γενετικά μεταλλαγμένος (μικρο)οργανισμός παρουσιάστηκε το 1987, και ήταν το βακτηρίδιο p.syringae, που αμέσως έπιασε δουλειά: απελευθερώθηκε σε καλλιέργειες φράουλας και πατάτας στις ηπα, με αποστολή να εμποδίζει την δημιουργία πάγου στα φυτά στη διάρκεια του χειμώνα. Την ίδια εποχή άρχισαν οι δοκιμές για γενετικά μεταλλαγμένα φυτά, με πρώτο τον καπνό, ώστε τα φυτά καπνού να “αντέχουν” τα χημικά παρασιτοκτόνα που προωθούσε η αγροχημική βιομηχανία.

Παρά τις αντιδράσεις (πιο έντονες στην ευρώπη) απ’ την δεκαετία του ‘90 και μετά η βιομηχανική καλλιέργεια μεταλλαγμένων φυτών που αποτελούν πρώτη ύλη για την βιομηχανία τροφίμων άρχισε να κερδίζει έδαφος, κυρίως στις ηπα. Καλαμπόκι, ρύζι, σόγια, πατάτα, ντομάτα και στάρι γενετικής μηχανικής καλύπτουν ήδη εκατομμύρια στρέμματα, σχεδόν το 16% των καλλιεργούμενων εκτάσεων στις ηπα. Για τις επιχειρήσεις γενετικά μεταλλαγμένων ειδών (που έχουν γίνει ολιγοπώλιο της βιομηχανικής γεωργίας και, σε ανάλογο βαθμό, της βιομηχανικής κτηνοτροφίας) τα κέρδη είναι προφανή και τρελά. Για το ανθρώπινο είδος είναι αβέβαια, αφού είναι άγνωστο (και στην πραγματικότητα ανομολόγητο) το ποιές είναι (και ποιές θα είναι μελλοντικά) οι συνέπειες. Πρακτικά ο καπιταλισμός δεν έχει κανένα πρόβλημα: δημιουργεί κρίσεις και, στη συνέχεια, εμφανίζεται σαν η “λύση”...

Ένας συνηθισμένος τρόπος γενετικής παρέμβασης / μετάλλαξης είναι η αφαίρεση ενός γονιδίου (ενός τμήματος της αλληλουχίας του dna) ή η επέμβαση κατ’ ευθείαν στην αλληλουχία. Ένας άλλος συνηθισμένος τρόπος είναι η εισαγωγή τεχνητού, “συνθετικού” dna μέσα στα αρχικά, γενετικά κύτταρα ενός οργανισμού (στην περίπτωση των ανώτερων θηλαστικών αυτή η επέμβαση μπορεί να γίνει σε ωάριο / σπερματοζωάριο της τεχνητής γονιμοποίησης). Για να γίνει αυτή η γενετική εισβολή / προσθήκη χρησιμοποιούνται ρετροϊοί. Είναι κατ’ αρχήν στον ρετροϊό που προστίθεται η επιπλέον αλληλουχία dna. Ο ιός τοποθετείται δίπλα στα κύτταρα-στόχος, και εμφυτεύει το νέο dna στον πυρήνα τους...

Η συνεργασία ιών και γενετιστών πάει πίσω μερικές δεκαετίες - δεν είναι αυτό που θα περίμενε κανείς να μάθει απ’ τα mass και τα antisocial media. Ούτε θα περίμενε κανείς να μάθει μ’ αυτόν τον τρόπο μια “βιοτεχνολογική επανάσταση”, μια “ανακάλυψη”, που έγινε τυχαία από έναν καναδό γενετιστή το 2010. Ο Derek Rossi ανακάλυψε έναν τρόπο “αναπρογραμματισμού” των μορίων που μεταφέρουν τις γενετικές πληροφορίες για την ανάπτυξη των κυττάρων, συμπεριλαμβανόμενων των ανθρώπινων - και, κατά συνέπεια, “αναπρογραμματισμού” των λειτουργιών τους.

Αυτά τα μόρια ονομάζονται ριβονουκλεϊνικό οξύ αγγελιοφόρος (messenger ribonucleic acid / mRNA). Η δυνατότητα να “ξαναγραφτούν” οι οδηγίες που μεταφέρουν ώστε να μεταλλαχτεί οποιοδήποτε είδος ζωντανού κυττάρου μέσα σ’ έναν οργανισμό (να τροποποιηθεί η λειτουργία του) άλλαξε τον ρου των βιοτεχνολογιών στη δύση - κι αυτό, επίσης, δεν θα το μάθαινε κανείς χαζεύοντας σε κάποια οθόνη. Κατά τον Rossi ... Το πραγματικά σπουδαίο σ’ αυτήν την ανακάλυψη ήταν ότι μπορούσαμε τώρα να φτιάξουμε mRNA και να το βάλουμε στα κύτταρα, και έτσι να αναγκάσουμε το mRNA τους να παράξει οποιαδήποτε πρωτεΐνη θέλουμε...

Η “μετάλλαξη”, που ήταν / είναι το όνομα της επέμβασης κατευθείαν στο dna, μια επέμβαση που είχε προκαλέσει τόση αντιπαλότητα και ενώ προχωρούσε στις εμπορικές της εφαρμογές συναντούσε ακόμα εμπόδια και σοβαρές αντιρρήσεις, απέκτησε έναν “αδελφό”: την γενετική τροποποίηση μέσω mRNA, που δεν “αγγίζει” το dna, και μπορεί να ονομαστεί “αναπρογραμματισμός”. Σε μια εποχή καθολικών ψηφιακών αναπαραστάσεων όπου η αφηρημένη ιδέα του “προγραμματισμού” (μηχανών) έχει γίνει οικεία έως φιλική, ο “αναπρογραμματισμός” θα μπορούσε να είναι μια καλή κουκούλα για να προχωρήσουν οι έρευνες και να πλασσαριστούν οι εφαρμογές των μεταλλάξεων, χωρίς να προκληθούν σοβαρές αντιδράσεις...

Ήταν τόσο σπουδαία η ανακάλυψη, τόσο χοντρό το κόλπο, και τόσο φαρδιά η λεωφόρος που ανοίχτηκε για τους γενετιστές, ώστε ο Rossi έφτιαξε το 2014 μια εταιρεία, με χρηματοδότηση (μεταξύ άλλων) ενός απ’ τα πολλά ιδιωτικά χρηματοδοτικά κεφάλαια (άγνωστης προέλευσης) που ανθούν στον δυτικό καπιταλιστικό κόσμο, του Flagship Pioneering [1]. Η εταιρεία αυτή ονομάζεται Moderna...